Mình sẽ kể bạn nghe một ngày bình thường của mình.
Dậy lúc 6h. Tập thể dục (hoặc nằm thêm 15 phút rồi cảm thấy tội lỗi). Pha cà phê. Lái xe đi dạy. Chào đồng nghiệp. Dạy 3 tiết. Chấm bài. Lái xe về. Ăn tối. Xem điện thoại. Ngủ.
Lặp lại.
Lặp lại.
Lặp lại.
Mình đã sống như vậy bao nhiêu ngày? Mình không biết. Và điều đáng sợ nhất là: mình không nhận ra mình đang sống như vậy. Cho đến khi mình nghe Graham Weaver trên Lenny’s Podcast.
Câu chuyện cây đèn thần
Graham Weaver — giáo sư tại Stanford GSB, người quản lý quỹ đầu tư — kể một câu chuyện đơn giản đến mức… nó đánh trúng mình ngay lập tức.
“Tưởng tượng bạn đang đi bộ về nhà, thấy một vật sáng lấp lánh. Đó là một chiếc đèn thần. Bạn xoa đèn, thần đèn xuất hiện và nói: ‘Ta cho bạn một điều ước. Bất cứ thứ gì bạn dồn hết tâm huyết vào, nó SẼ thành công.’ Nếu có điều ước đó, bạn sẽ ước gì?”
Mình đọc câu này lần đầu, nghĩ: “Ồ, hay.”
Đọc lần hai, nghĩ: “Khoan… mình sẽ ước gì?”
Đọc lần ba: "…Tại sao mình không biết câu trả lời?"
Và đó chính là vấn đề.
Chế độ “tự động” — tưởng ổn, hóa ra không
Graham gọi trạng thái này là autopilot mode — chế độ tự động. Bạn sống, bạn làm việc, bạn hoàn thành mọi thứ cần hoàn thành. Nhưng bạn không bao giờ dừng lại hỏi: “Mình MUỐN đi đâu?”
Ông mô tả nó thế này:
“Bạn dậy, tập thể dục, lái xe đi làm, qua traffic, trả vài email, lái xe về, ăn tối vội, đi ngủ. Đó không phải là một ngày có chủ đích. Không phải là một ngày mà bạn tự hỏi: ‘Mình muốn cuộc đời mình đi đâu? Điều gì quan trọng với mình trong thế giới này?’”
Mình đọc đoạn này và… im lặng. Vì nó mô tả đúng 80% các ngày trong tuần của mình.
Mình tưởng mình đang sống có mục đích. Mình có công việc, có gia đình, có thói quen. Nhưng hóa ra, bận không có nghĩa là có mục đích. Mình bận vì mình đang chạy trên một chiếc máy chạy bộ — chạy rất nhanh, mồ hôi đầm đìa, nhưng… không đi đến đâu cả.
“Chọn thứ đáng để chịu khổ”
Phần khiến mình suy nghĩ nhiều nhất là khi Graham nói về “choosing something worth suffering for” — chọn thứ đáng để chịu khổ.
Ông kể: ông biết mình muốn dạy ở Stanford. Nhưng con đường đến đó không hề dễ. Ông phải xây dựng track record trong đầu tư, phải publish, phải thuyết phục được faculty. Nhiều đêm ông tự hỏi: “Có đáng không?”
Nhưng câu hỏi đúng không phải là “có đáng không?” Câu hỏi đúng là: “Cái khổ này có phải loại khổ mình sẵn sàng chịu không?”
Vì mọi con đường đều có khổ. Ở yên trong comfort zone cũng khổ — khổ vì nhàm chán, vì hối tiếc, vì “giá như.” Đuổi theo đam mê cũng khổ — khổ vì mệt, vì thất bại, vì không chắc chắn.
Câu hỏi không phải là “làm sao tránh khổ?” Câu hỏi là: “Bạn chọn loại khổ nào?”
Mình nhìn lại 25 năm dạy học. Mình yêu dạy học. Nhưng có những năm mình dạy trên tự động — không phải vì mình chọn, mà vì mình quên mất mình có quyền chọn.
Framework: “Worse First” — Làm điều khó trước
Graham chia sẻ một nguyên tắc thực hành mà mình thấy cực kỳ hữu ích: Worse First.
Ý tưởng đơn giản: khi bạn bắt đầu đuổi theo thứ bạn thật sự muốn, giai đoạn đầu sẽ tệ hơn trước khi tốt hơn. Bạn sẽ tệ ở thứ mới. Bạn sẽ chậm. Bạn sẽ ngượng.
Nhưng nếu bạn biết điều đó từ trước, bạn sẽ không bỏ cuộc khi nó xảy ra.
Mình trải nghiệm điều này khi bắt đầu viết blog. Bài đầu tiên mình viết 4 tiếng. Nó dở tệ. Mình muốn xóa nó ngay lập tức. Nhưng mình nhớ: worse first. Giai đoạn đầu nó phải tệ. Đó không phải thất bại — đó là dấu hiệu bạn đang đi đúng hướng.
💡 Insight: Bạn không cần biết chính xác mình muốn gì. Bạn chỉ cần đủ trung thực để thừa nhận: “Mình đang sống trên tự động.” Nhận ra đã là một nửa của thay đổi.
3 câu hỏi để thoát autopilot
Mình không có framework 10 bước phức tạp. Chỉ có 3 câu hỏi mình tự hỏi mỗi tuần:
1. “Nếu có đèn thần, mình ước gì?”
Không cần câu trả lời hoàn hảo. Chỉ cần trung thực. Đôi khi câu trả lời là “mình muốn viết.” Đôi khi là “mình muốn nghỉ ngơi.” Cả hai đều valid.
2. “Tuần vừa rồi, mình có làm điều gì có chủ đích không?”
Không phải “bận” — mà là có chủ đích. Có ít nhất MỘT việc mình làm vì mình CHỌN làm, không phải vì thói quen hay nghĩa vụ?
3. “Mình đang chọn loại khổ nào?”
Nếu bạn không chủ động chọn, cuộc sống sẽ chọn cho bạn. Và lựa chọn của cuộc sống thường không phải thứ bạn muốn.
25 năm là nhiều. Nhưng chưa phải là hết.
Mình 50 tuổi. Mình đã dạy học hơn nửa đời. Và mình vẫn còn những ngày sống trên tự động.
Nhưng khác biệt là bây giờ mình nhận ra. Mình thấy khi mình đang lặp lại. Mình thấy khi mình đang trốn tránh. Và thỉnh thoảng — không phải lúc nào, nhưng thỉnh thoảng — mình dừng lại, hít thở, và hỏi: “Mình MUỐN gì?”
Graham nói đúng: ở một thời điểm nào đó trong cuộc đời duy nhất này, bạn muốn đặt mình lên đúng con đường đó. Không phải con đường hoàn hảo. Chỉ là con đường CỦA BẠN.
Và bước đầu tiên không phải là tìm ra con đường. Bước đầu tiên là tắt chế độ tự động.
Nếu có đèn thần hôm nay, bạn sẽ ước gì? Không cần trả lời đúng. Chỉ cần trả lời thật. Viết ra giấy — hoặc gửi cho mình. Mình hứa mình sẽ đọc. ☕
